İnsan, uzun zamandır kendisini doğanın merkezinde, hatta zaman zaman onun sahibi olarak görüyor. Kendi varlığını diğer canlıların üzerinde konumlandıran bu yaklaşım, doğayı sınırsızca kullanılabilecek bir kaynak olarak değerlendirmesine neden oluyor. Ormanlar ekonomik değere, akarsular enerji potansiyeline, toprak ticari bir metaya, hayvanlar ise çoğu zaman üretim ve tüketim zincirinin bir unsuruna dönüştürülüyor. Oysa insan da doğanın bir parçasıdır. Doğaya verdiği zarar, bir bakıma kendi yaşam koşullarını da ortadan kaldırması anlamına gelir.
Bu noktada ekoloji, yalnızca çevreyi koruma düşüncesinden ibaret olmaktan çıkar. İnsan ile diğer canlılar arasındaki ilişkiyi, yaşam alanlarının paylaşımını, üretim ve tüketim alışkanlıklarını, ekonomik çıkarları ve toplumsal adaleti birlikte değerlendiren bir düşünce alanına dönüşür.
Edebiyatın bu meseledeki yeri de tam olarak burada başlar.
Doğa edebiyatın neresindedir?
Edebiyat tarihi boyunca doğa, şiirin, romanın ve öykünün en güçlü kaynaklarından biri olmuştur. Dağlar, denizler, ormanlar, nehirler, mevsimler ve hayvanlar sayısız eserde kendilerine yer bulmuştur. Ancak doğanın edebiyatta bulunması, tek başına ekolojik bir duyarlılığın varlığı anlamına gelmez.
Asıl mesele, doğanın hangi bakış açısıyla ele alındığıdır.
Bir romanda orman yalnızca karakterin yürüdüğü bir mekân olabilir. Bir başka romanda ise o ormanın kesilmesi, çevresindeki insanların yaşamını, ekonomik ilişkileri ve geleceğini değiştiren temel bir çatışmaya dönüşebilir. Aradaki fark, doğanın hikâyenin arka planında mı kaldığı, yoksa hikâyenin kurucu unsurlarından biri mi olduğudur.
Bu nedenle edebiyatı doğanın tasviri üzerinden değil, insanın doğayla kurduğu ilişkinin eleştirisi üzerinden de okumak gerekir.
Amerikalı düşünür Ralph Waldo Emerson'ın doğayı insanın düşünsel ve ruhsal dünyasıyla ilişkilendiren yaklaşımı, Walt Whitman'ın insanı ve evreni aynı bütünün parçaları olarak ele alan şiir dünyası, Herman Melville'in Moby-Dick romanında insanın doğa üzerindeki hâkimiyet arzusunu ve doğanın karşısındaki sınırlarını sorgulaması bu tartışmaya farklı kapılar açar.
Bu eserler bize doğanın yalnızca görünen güzelliğinden ibaret olmadığını, insanın kendisini ve dünyadaki yerini anlamasında da önemli bir rol üstlendiğini gösterir.
Ekolojik sorunları yalnızca çevresel felaketler olarak değerlendirmek, meselenin önemli bir boyutunu gözden kaçırmak anlamına gelir. Çünkü çevresel yıkımın sonuçları toplumun bütün kesimlerini aynı biçimde etkilemez.
Sanayi atıklarının bırakıldığı bir bölgede yaşayan yoksul insanların sağlıklı çevre koşullarına ulaşması, ekonomik gücü yüksek kesimlerle aynı değildir. Ormanların yok edilmesi, su kaynaklarının kirletilmesi, tarım alanlarının daralması ve yaşam alanlarının tahrip edilmesi çoğu zaman geçimini doğrudan topraktan ve doğal kaynaklardan sağlayan insanların hayatını daha ağır biçimde etkiler.
Burada ekoloji ile sınıfsal eşitsizlik arasındaki ilişki ortaya çıkar.
Doğanın ekonomik çıkarlar doğrultusunda dönüştürülmesi, yalnızca ağaçların kesilmesi veya bir akarsuyun kirletilmesi değildir. Aynı zamanda insanların yaşam alanlarının, geçim kaynaklarının ve geleceklerinin de etkilenmesidir.
Latife Tekin'in Berci Kristin Çöp Masalları, kentin çeperinde kurulan yaşamı, yoksulluğu, sanayileşmeyi ve çevresel koşulları edebî bir anlatı içinde buluşturması bakımından bu tartışmaya önemli bir örnektir. Yaşar Kemal'in romanlarında ise toprak, insan, emek, yoksulluk ve güç ilişkileri birbirinden bağımsız düşünülemez. Doğa, karakterlerin yaşadığı coğrafyanın ötesinde, toplumsal çatışmaların da bir parçasıdır.
Bu eserlerden hareketle şu soruyu sormak mümkündür: Doğanın tahribatı karşısında herkes aynı ölçüde mi savunmasızdır?
Edebiyatın bu soruyu görünür kılma gücü vardır. Çünkü istatistiklerin ve raporların ortaya koyduğu gerçekleri, insan yaşamının içinden geçen hikâyelerle buluşturabilir.
Edebiyatın ekolojik bilince katkısı
1962 yılında yayımlanan Rachel Carson'ın Sessiz Bahar adlı eseri, edebiyat, bilim ve çevre duyarlılığı arasındaki ilişkinin önemli örneklerinden biridir. Carson, kimyasal tarım ilaçlarının doğadaki canlılar ve ekosistem üzerindeki etkilerini ortaya koyarak geniş bir toplumsal tartışmanın gelişmesine katkıda bulunmuştur.
Bu eser, doğayı koruma düşüncesinin yalnızca bilim insanlarının ve çevre örgütlerinin meselesi olmadığını, toplumun bütün kesimlerini ilgilendiren bir yaşam sorunu olduğunu göstermiştir.
Burada edebiyatın gücü üzerinde durmak gerekir. Bir roman, şiir veya öykü tek başına bir nehri temizleyemez, yok edilen bir ormanı yeniden oluşturamaz ya da iklim krizini durduramaz. Ancak insanın düşünme biçiminde bir değişiklik yaratabilir. Okurun daha önce fark etmediği bir yaşamı görmesini, kendisi dışındaki canlıların varlığını dikkate almasını sağlayabilir.
Edebiyatın toplumsal etkisi de bu noktada ortaya çıkar.
Bir ağacın kesilmesini yalnızca çevresel bir olay olarak değil, o ağacın çevresinde yaşayan insanların, kuşların ve diğer canlıların yaşamından koparılan bir parça olarak anlatmak, okurun meseleyle kurduğu ilişkiyi değiştirebilir.
Ancak edebiyatı doğrudan bir çevre propagandasına dönüştürmek de doğru değildir. Edebî eserin gücü, okura hazır hükümler sunmasından değil, onu düşünmeye ve sorgulamaya yöneltmesinden gelir.
İnsanın doğadan uzaklaşması ve yabancılaşma
Modern kent yaşamı, insanın doğayla kurduğu ilişkiyi önemli ölçüde değiştirmiştir. Betonlaşma, plansız kentleşme, sanayileşme ve tüketim kültürü, insanın doğal yaşam alanlarıyla arasındaki mesafeyi artırmıştır.
Bugün birçok insan tükettiği ürünün hangi koşullarda üretildiğini, kullandığı suyun hangi kaynaklardan geldiğini, yaşadığı kentin geçmişte nasıl bir doğal yapıya sahip olduğunu bilmiyor. Doğa, gündelik yaşamın içinde hissedilen bir gerçeklik olmaktan çıkarak çoğu zaman hafta sonlarında ziyaret edilen bir alana dönüşüyor.
Bu durum yalnızca fiziksel bir uzaklaşma değildir. Aynı zamanda düşünsel ve kültürel bir yabancılaşmadır.
İnsan, yaşamını mümkün kılan doğal koşullarla arasındaki bağı kaybettikçe kendi varoluşunun dayandığı zemini de unutmaya başlıyor.
Edebiyat bu kopuşu anlatabilecek güçlü araçlara sahiptir. Kentin büyümesini, bir köyün boşalmasını, bir derenin kurumasını, bir ormanın yok edilmesini ya da bir mahallenin dönüşmesini yalnızca mekânsal değişiklikler olarak değil, insan ilişkilerini ve yaşam biçimlerini değiştiren süreçler olarak ele alabilir.
Burada önemli olan, geçmişe duyulan romantik özlem değildir. Asıl mesele, değişen yaşam koşullarının insan ve doğa üzerindeki sonuçlarını anlamaktır.
Edebiyatın önemli sorunlarından biri de insan dışındaki canlıların nasıl temsil edildiğidir.
Hayvanlar, bitkiler ve diğer canlılar çoğu zaman insanın hikâyesine eşlik eden unsurlar olarak karşımıza çıkar. Bir hayvan, karakterin merhametini göstermek için kullanılır; bir ağaç, çocukluğun veya geçmişin simgesi olur. Oysa bu canlıların insanın ihtiyaçlarından bağımsız bir varoluşu vardır.
Ekolojik edebiyat eleştirisi, tam da bu insan merkezli yaklaşımı sorgular.
İnsanın dışındaki yaşamı yalnızca kendi duygularımızın, çıkarlarımızın ve ihtiyaçlarımızın bir uzantısı olarak görmeden değerlendirebilmek gerekir. Bir ormanın değeri yalnızca insana sağladığı ekonomik yararla ölçülemez. Bir hayvanın yaşam hakkı, insanın ona biçtiği faydayla sınırlanamaz.
Bu bakış açısı edebiyatın anlatı dünyasını da genişletir. İnsan merkezli anlatının dışına çıkmak, başka yaşam biçimlerini anlamaya çalışmak ve doğayı kendi bütünlüğü içinde ele almak edebiyat için yeni imkânlar yaratır.
İklim değişikliği, biyolojik çeşitliliğin azalması, su kaynaklarının kirlenmesi, ormansızlaşma ve doğal yaşam alanlarının daralması artık geleceğe ilişkin uzak ihtimaller değildir. Bugünün dünyasında yaşanan ve gelecek kuşakların hayatını da belirleyecek sorunlardır.
Bu sorunların edebiyatta daha fazla yer bulması gerektiğini düşünüyorum. Ancak bunu yalnızca felaketleri anlatan karamsar eserlerin çoğalması şeklinde değerlendirmemek gerekir.
Edebiyat, yaşanan sorunların nedenlerini, sonuçlarını ve insan ilişkilerindeki karşılıklarını da ele almalıdır. Bireysel sorumluluk kadar toplumsal ve ekonomik koşulları, tüketim alışkanlıkları kadar üretim ilişkilerini, çevresel yıkım kadar bu yıkımın kimlerin hayatını değiştirdiğini de sorgulamalıdır.
Çünkü ekoloji, yalnızca doğanın korunması değil, yaşamın bütünlüğünün korunması meselesidir.
Edebiyat ile ekoloji arasındaki ilişkiyi düşünürken yeniden insanın doğayla kurduğu ilişkiye dönüyoruz. Çünkü insanın doğaya bakışı, aslında kendi varlığına, diğer canlılara ve geleceğe bakışını da belirliyor.
Edebiyatın burada önemli bir imkânı var: İnsanın kendisini dünyanın tek öznesi olarak görme alışkanlığını sorgulamak, görünmeyeni görünür kılmak ve yaşamın insan dışındaki parçalarına da dikkat çekmek.
Ben edebiyatın doğayı yalnızca anlatmasını yeterli bulmuyorum. Onun, doğayla kurduğumuz ilişkinin hangi ekonomik, toplumsal ve kültürel koşullar altında şekillendiğini de sorgulaması gerektiğine inanıyorum.
Bir ormanın yok oluşunu, bir nehrin kirlenmesini, bir hayvan türünün ortadan kalkmasını ya da bir köyün yaşam alanını kaybetmesini anlatmak, yalnızca çevresel bir olayı edebiyata taşımak değildir. Aynı zamanda insanın nasıl bir dünyada yaşamak istediği ve nasıl bir dünyayı gelecek kuşaklara bırakacağı sorusunu gündeme getirmektir.
Belki de asıl üzerinde durmamız gereken mesele şudur: İnsan doğayı kaybettiğinde yalnızca yaşadığı dünyayı mı kaybeder, yoksa kendisini var eden yaşamla arasındaki bağı da mı koparır?
Edebiyat bu soruya tek başına cevap vermeyebilir. Fakat insanın bu soruyla yüzleşmesini sağlayabilir.
Ve bazen bir toplumun değişmesi, önce kendisine sormaktan kaçındığı sorularla yüzleşmesiyle başlar.
Bunları da okuyun

Ruhun Derinliklerine Bir Yolculuk: Psikoterapide Yarım Asır
Ruhun labirentlerinde elli yıllık bir iz sürüşün, mitolojiyle harmanlanmış bir şifa geleneğinin ve bilimsel titizlikle örülmüş bir tecrübenin kapılarını aralamaya hazır mısınız?Dr.…
Yazıyı oku →
Hayatın Kıyısındaki İnce Tebessüm: Zamanla Yarışan Kadın
Bazı kitapları okurken sanki yıllardır tanıdığınız, görmüş geçirmiş ama neşesini hiç kaybetmemiş bir dostunuzla karşılıklı kahve içiyormuşsunuz hissi yaşarsınız. Leyla Cemile’nin o…
Yazıyı oku →
Ego'nun Labirentlerinde Kaybolanlara Ariadne'nin İpliği
"Farkandalık", okuru "zamanı öldüren" zihinsel kurgulardan sıyrılıp, bedenin çapası olan nefes ve kalp atışıyla şu ana demirlemeye çağıran sarsıcı bir uyanış metni olarak dikkat çekmektedir.
Yazıyı oku →